Czy uchwała nieważna może być również uchylona?

Mysliciel

Pytanie to dotyczy praktyki stosowania prawa przez sąd.

Pewien Sąd Okręgowy, w pewnym mieście, rozpatrywał niemalże równolegle dwa powództwa: o stwierdzenie nieważności uchwały, oraz o jej uchylenie. W tym samym składzie. W sprawie, która pierwsza dojrzała do rozstrzygnięcia, Sąd uchwałę uznał za nieważną. W drugiej sprawie, po przesłuchaniu świadków na okoliczności godzenia uchwały w dobre obyczaje etc. uchwałę uchylił. Tę samą, której nieważność stwierdził uprzednio.

Jak widać z powyższego przykładu, niezbadane są wyroki Sądów.

Nierzadko zdarza się bowiem sytuacja, kiedy uchwała wspólników zostaje zaskarżona. Raczej nieczęste są jednak sytuacje, kiedy wspólnik zarzuca tej samej uchwale nieważność (art. 252 k.s.h.) oraz wnosi o jej uchylenie (art. 249 k.s.h.). Oba żądania jako odrębne  powództwa. Zarówno doktryna jak i judykatura są w tej mierze zgodne. Relacje między żądaniem stwierdzenia nieważności uchwały a jej uchyleniem opisywane są z uwzględnieniem kryterium rodzaju orzeczenia (stwierdzenie nieważności – deklaratoryjne, uchylenie – konstytutywne), oraz z uwzględnieniem wagi zarzutów (stwierdzenie nieważności jako dalej idące od uchylenia).  Idąc tym tropem, komentatorzy zgodnie przyznają, iż w razie gdy uchwała byłaby i niezgodna z ustawą, oraz niezgodna z umową spółki lub dobrymi obyczajami, uchwała taka powinna zostać uznana za nieważną.

Jeżeli uchwała jest sprzeczna zarówno z umową spółki, jak i ustawą, należy wytoczyć powództwo o stwierdzenie jej nieważności. Tak Popiołek Wojciech [w:] Pyzioł Wojciech (red.)Kodeks spółek handlowych. Komentarz. LexisNexis 2008.

Powództwo o uchylenie uchwały należy odróżnić od powództwa o stwierdzenie nieważności. Jeżeli miałby zastosowanie „zbieg” skutków uzasadniających wniesienie powództwa i uchwała byłaby sprzeczna z umową spółki, a także godziła w interesy spółki, a jednocześnie byłaby sprzeczna z ustawą, stosujemy przepis art. 252 k.s.h., gdyż uchwała taka jest nieważna. W związku z powyższym nie możemy wnieść powództwa z art. 249 k.s.h. Tak Kidyba Andrzej Kodeks spółek handlowych. Komentarz. Tom I. Komentarz do art. 1-300 k.s.h., wyd. VIII.

Stanowisko w sprawie wzajemnej relacji przesłanek unieważnienia uchwały
i przesłanek jej uchylenia zajął również Sąd Najwyższy m.in. w wyroku z dnia 24 czerwca 2009 r.  I CSK 510/08:

Inne są przesłanki uchylenia uchwały wspólników (art. 249 § 1 k.s.h.) a inne stwierdzenia nieważności takiej uchwały (art. 252 § 1 k.s.h.), aczkolwiek mogą być przypadki, gdy równocześnie spełnione są przesłanki uchylenia i stwierdzenia nieważności uchwały. Jeśli zatem zgłoszono żądanie określane w nauce procesu cywilnego jako żądanie ewentualne, oznacza to, że o uchyleniu zaskarżonej uchwały wspólników sąd może orzec tylko w razie uprzedniego oddalenia powództwa o stwierdzenie nieważności uchwały.

Ze stanowiska Sądu Najwyższego wynika zatem, iż powództwo o stwierdzenie nieważności uchwały w razie jego uwzględnienia, wyklucza możliwość następczego
i jednoczesnego uchylenia uchwały, mimo iż mogą istnieć jednocześnie przesłanki zarówno stwierdzenia nieważności uchwały, jak i jej uchylenia.

Uważam zatem, że w razie równoległego prowadzenia postępowań o stwierdzenie nieważności uchwały i jej uchylenie, postępowanie w sprawie uchylenia uchwały powinno być zawieszone do czasu prawomocnego rozstrzygnięcia powództwa
o stwierdzenie nieważności uchwały. Podstawa prawną zawieszenia będzie tu zatem art. 177 § 1 pkt.1 kpc. Stwierdzenie nieważności uchwały jako powództwo dalej idące powoduje bowiem następczą niemożliwość uchylenia uchwały, skoro od początku była ona nieważna.